ABD Florida'da iklim değişikliği okul kitaplarından çıkarıldı: Yayıncılar karara uydu

ABD'nin Florida eyaletinde fen ders kitabı yayıncıları, kitaplarının eyalet çapında onay alabilmesi için iklim değişikliğine ilişkin bölümleri yumuşattı ya da tümüyle çıkardı. Söz konusu talep Florida Eyalet Eğitim Bakanlığı'ndan gelirken, yayıncılar bu isteği büyük ölçüde karşıladı.

Bu bilgi, kamu yayıncısı WUSF ile eğitim haberciliğine odaklanan kâr amacı gütmeyen The Hechinger Report'un 20 Ağustos 2026'da yayımladığı ortak soruşturmaya dayanıyor. İki kuruluşun gazetecileri, Florida kamu kayıtları yasası kapsamında bakanlık ile yayıncılar arasındaki yazışmaları talep etti; belgeler ancak bir yılı aşan bir bekleyişin ardından elde edilebildi. Yazışmalar, eyalet çapında onay bekleyen kitapların değerlendirildiği 2024 yazındaki görüşmeleri kapsıyor.

Silinen cümleler

Soruşturmaya göre McGraw Hill'in deniz bilimleri kitabında geçen "iklim değişikliği" ifadesi, bir bölümde "çevredeki değişimler" olarak değiştirildi. Cengage'in çevre bilimi kitabında ise "kömür yakan santraller" ifadesinin önündeki "kirletici" sözcüğü ve Washington Üniversitesi öğrencilerinin yenilenebilir elektrik alımı için ek ücret ödemeye oy verdiğini anlatan bölüm çıkarıldı. Bu iki örneği WUSF ve The Hechinger Report ayrı ayrı aktarıyor.

The Hechinger Report'un aktardığı ancak bağımsız olarak doğrulanamayan bir başka örnekte, bir deniz bilimleri kitabının ilk taslağında iklim değişikliğinin yılda en az 150.000 kişinin ölümüne yol açtığı ve 1 santigrat derecelik ek ısınmanın bu sayıyı ikiye katlayacağı belirtiliyordu. Kitabın son hâlinde ise bu bölümün yerini iklim değişikliğine hiç atıf yapmayan genel bir ifade aldı. Bu tahminin dayandığı özgün bilimsel kaynak yazışmalardan anlaşılamıyor.

Değişikliklerin dağılımı da rastgele görünmüyor. WUSF ve Hechinger'ın onay verilerini incelemesine göre iklim içeriği taşıması en muhtemel dersler olan çevre bilimi, yer bilimi ve deniz bilimi kitapları, diğer fen derslerinin kitaplarına kıyasla yarıdan daha düşük bir oranda doğrudan onaylandı. Eyalet, kitapların çoğuna ancak yayıncılar değişiklik yaptıktan sonra onay verdi.

"Standartlara uyum için gerekli değildi"

National Center for Science Education (NCSE) Direktör Yardımcısı Glenn Branch, yapılan değişikliklerin kitapları eyalet fen standartlarına uydurmak için gerekli olmadığını belirterek, iklim değişikliği anlatımının zayıflatılmasının istenmesini "çok sıra dışı" olarak nitelendiriyor. NCSE, daha önce kendi izleme çalışmalarında da bakanlığın 2024'te onay için değerlendirilen kitaplardan iklim atıflarının çıkarılmasını talep ettiğini raporlamıştı.

Yayıncı temsilcileri, yapılan değişikliklerin iklim tartışmasının bilimsel bütünlüğüyle uyumlu olduğunu savundu. Deniz bilimleri kitabının yazarı ise değişikliklerin bilimsel veya pedagojik bir iyileştirme getirmediğini belirtti. Florida Eyalet Eğitim Bakanlığı'nın gerekçesi bilinmiyor; zira kurum, gazetecilerin sorularını yanıtsız bıraktı.

Yazışmalar, eyaletteki daha geniş çaplı bir politika hattıyla aynı döneme denk geliyor. Sabin Center for Climate Change Law'un derlemesine göre Vali Ron DeSantis, 15 Mayıs 2024'te HB 1645 sayılı yasayı imzaladı. Bu yasa, eyalet mevzuatındaki "iklim değişikliği" ifadelerinin çoğunu kaldırdı, eyalet sularında açık deniz rüzgâr türbinlerini yasakladı ve yenilenebilir enerji ile enerji verimliliğine ilişkin bazı hibe ve zorunlulukları sona erdirdi.

Florida'nın fen bilimleri öğretim standartları 2008'den bu yana güncellenmedi ve ülkenin en eski standartları konumunda. Yenileme süreci, yayıncılarla yapılan yazışmalardan birkaç ay sonra, Kasım 2024'te başladı. Standartlar Eyalet Eğitim Kurulu'nun onayına sunulacak. NCSE'nin değerlendirmesine göre yürürlükteki 2008 standartları, lise düzeyinde küresel iklim değişikliğine katkıda bulunan koşulların incelenmesini talep etse de insan kaynaklı boyuta girmiyor. İlkokul ve ortaokul düzeyinde ise iklim değişikliğine dair bir standart bulunmuyor. NCSE ile Texas Freedom Network Education Fund'ın 2020'de yayımladığı "Making the Grade?" raporunda Florida'nın standartları iklim içeriği bakımından D notu almıştı. Rapora göre 50 eyalet ve Washington D.C. arasında yalnızca 27'si B+ veya üzeri not alabilmiş, altı eyalet ise F almıştı.

Türkiye'de mekanizma farklı, soru aynı

Türkiye'de öğretim programları ve ders kitapları merkezî olarak Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından hazırlanıyor; yani Florida'daki gibi bir eyalet-yayıncı onay pazarlığı söz konusu değil. Bakanlığın Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamındaki 8. sınıf fen bilimleri programında "Mevsimler ve İklim" ünitesi yer alıyor ve iklim ile hava olaylarına ilişkin öğrenme çıktıları tanımlanıyor. Bakanlık ayrıca, İklim Değişikliği Eylem Planı doğrultusunda yürütülen "Çevre, Afet, Risk Azaltma ve Eğitim Projesi (ÇARE)" kapsamında ortaokul öğrencilerinin çevre ve iklim okuryazarlığını hedefleyen bir etkinlik kılavuzu hazırladı.

Buna karşılık, iklim değişikliğinin insan kaynaklı niteliğinin, fosil yakıtların rolünün ve azaltım politikalarının Türkiye müfredatında hangi sınıf düzeyinde ve ne derinlikte işlendiğine dair bağımsız bir değerlendirme bulunmuyor. UNESCO'nun 2021'de 100 ülkenin ulusal müfredat çerçevesini incelediği çalışmasında, müfredatların yalnızca yüzde 53'ünün iklim değişikliğine herhangi bir atıf yaptığı, yüzde 40'ının ise çok sınırlı içerik barındırdığı belirtiliyor. UNESCO'nun 85 ülkeden 530'u aşkın 9. sınıf fen ve sosyal bilimler programını taradığı bir başka incelemesinde ise müfredatların yüzde 69'unda iklim değişikliğine, yüzde 66'sında ise sürdürülebilirliğe hiçbir atıf bulunamadı. Bu taramalarda Türkiye'ye özgü bir puan tespit edilemedi.

Florida örneğinin gösterdiği gerçek şu: İklim bilgisinin müfredattan çıkarılması için illa açık bir yasağa gerek yok. Kamu ihalesine bağlı bir onay sürecinde yayıncının kendi metnini gönüllü olarak seyreltmesi de aynı sonucu veriyor. Merkezî müfredat modellerinde bu baskı bir onay yazışmasında değil, programın hangi kazanımı hangi sınıfa yazdığında görünür hâle geliyor ve bunu ölçmek için kazanımların doğrudan sayılması gerekiyor.